[vorige] [volgende]

Livius AUC I.24-26

 

 

[livius:inhoud]

Livius Boek I.24-26

 


 

24. Forte in duobus tum exercitibus erant trigemini fratres nec aetate nec viribus dispares. Horatios Curiatiosque fuisse satis constat, nec ferme res antiqua alia est nobilior; tamen in re tam clara nominum error manet, utrius populi Horatii, utrius Curiatii fuerint. Auctores utroque trahunt; plures tamen invenio, qui Romanos Horatios vocent; hos ut sequar, inclinat animus.

 

Cum trigeminis agunt reges, ut pro sua quisque patria dimicent ferro: ibi imperium fore, unde victoria fuerit. Nihil recusatur; temous et locus convenit.

 

Priusquam dimicarent, foedus ictum inter Romanos et Albanos est his legibus, ut, cuius populi cives eo certamine vicissent, is alteri populo cum bona pace imperitaret.

 

(.................................................)

 

25. Foedere icto trigemini, sicut convenerat, arma capiunt. Cum sui utrosque adhortarentur, deos patrios, patriam ac parentes, quicquid civium domi, quicquid in exercitu sit, illorum tunc arma, illorum intueri manus, feroces et suopte ingenio et pleni adhortantium vocibus in medium inter duas acies procedunt.

 

Consederant utrimque pro castris duo exercitus periculi magis praesentis quam curae expertes; quippe imperium agebatur in tam paucorum virtute atque fortuna positum. Itaque ergo erecti suspensique in minime gratum spectaculum animos intendunt.

 

Datur signum infestisque armis velut acies terni iuvenes magnorum exercituum animos gerentes concurrunt. Nec his nec illis periculum suum, publicum imperium servitiumque obversatur animo futuraque ea deinde patriae fortuna, quam ipsi fecissent.

 

Ut primo statim concursu concrepuere arma micantesque fulsere gladii, horror ingens spectantes perstringit; et neutro inclinata spe torpebat vox spiritusque.

 

Consertis deinde manibus cum iam non motus tantum corporum agitatioque anceps telorum armorumque, sed vulnera quoque et sanguis spectaculo essent, duo Romani, super alium alius, vulneratis tribus Albanis exspirantes corruerunt.

 

Ad quorum casum cum conclamasset gaudio Albanus exercitus, Romanas legiones iam spes tota, nondum tamen cura deseruerat, exanimes vice unius, quem tres Curiatii circumsteterant.

 

Forte is integer fuit, ut universis solus nequaquam par, sic adversus singulos ferox. Ergo, ut segregaret pugnam eorum, capessit fugam, ita ratus secuturos, ut quemque vulnere affectum corpus sineret.

 

Iam aliquantum spatii ex eo loco, ubi pugnatum est, aufugerat, cum respiciens videt magnis intervallis sequentes; unum haud procul ab sese abesse.

 

In eum magno impetu rediit et, dum Albanus exercitus inclamat Curiatios, uti opem ferant fratri, iam Horatius caeso hoste victor secundam pugnam petebat. Tunc clamore, qualis ex insperato faventium solet, Romani adiuvant militen suum; et ille defungi proelio festinat.

 

Prius itaque, quam alter, qui nec procul aberat, consequi posset, et alterum Curiatium conficit;

 

iamque aequato Marte singuli supererant, sed nec spe nec viribus pares. Alterum intactum ferro corpus et geminata victoria ferocem in certamen tertium dabat; alter fessum vulnere, fessum cursu trahens corpus victusque fratrum ante se strage victori obicitur hosti. Nec illud proelium fuit.

 

Romanus exsultans: "Duos" inquit "fratrum manibus dedi; tertium causae belli huiusce, ut Romanus Albano imperet, dabo." Male sustinenti arma gladium superne iugulo defigit; iacentem spoliat.

 

Romani ovantes ac gratulantes Horatium accipiunt eo maiore cum gaudio, quo prope metum res fuerat. Ad sepulturam inde suorum nequaquam paribus animis vertuntur, quippe imperio alteri aucto, alteri dicionis alienae facti.

 

Sepulcra extant, quo quisque loco cecidit, duo Romana uno loco propius Albam, tria Albana Romam versus, sed distantia locis, ut et pugnatum est.

 

26. Priusquam inde digrederentur, roganti Mettio, ex foedere icto quid imperaret, imperat Tullus, uti iuventutem in armis habeat; usurum se eorum opera, si bellum cum Veientibus foret. Ita exercitus inde domos abducti.

 

Princeps Horatius ibat trigemina spolia prae se gerens; cui soror virgo, quae desponsa uni ex Curiatiis fuerat, obvia ante portam Capenam fuit; cognitoque super umeros fratris paludamento sponsi, quod ipsa confecerat, solvit crines et flebiliter nomine sponsum mortuum appellat.

 

Movet feroci iuveni animum comploratio sororis in victoria sua tantoque gaudio publico. Stricto itaque gladio simul verbis increpans transfigit puellam.

 

'Abi hinc cum immaturo amore ad sponsum' inquit, 'oblita fratrum mortuorum vivique, oblita patriae. Sic eat, quaecumque Romana lugebit hostem.'

 

Atrox visum id facinus patribus plebique, sed recens meritum facto obstabat. Tamen raptus in ius ad regem. Rex, ne ipse tamen tristis ingratique ad vulgus iudicii ac secundum iudicium supplicii auctor esset, concilio populi advocato: 'Duumviros' inquit, 'qui Horatio perduellionem iudicent, secundum legem facio.'

 

Lex horrendi carminis erat: duumviri perduellionem iudicent; si a duumviris provocarit, provocatione certato; si vincent, caput obnubito; infelici arbori reste suspendito; verberato vel intra pomerium vel extra pomerium.

 

Hac lege duumviri creati. Qui se absolvere non rebantur ea lege ne innoxium quidem posse, cum condemnassent, tum alter ex iis 'P. Horati, tibi perduellionem iudico' inquit; 'I, lictor, colliga manus.'

 

Accesserat lictor iniciebatque laqueum. Tum Horatius auctore Tullo, clemente legis interprete, 'Provoco' inquit. Ita provocatione certatum ad populum est.

 

Moti homines sunt in eo iudicio maxime P. Horatio patre proclamante se filiam iure caesam iudicare; ni ita esset, patrio iure in filium animadversurum fuisse. Orabat deinde, ne se, quem paulo ante cum egregia stirpe conspexissent, orbum liberis facerent.

 

Inter haec senex iuvenem amplexus, spolia Curiatiorum fixa eo loco, qui nunc pila Horatia appellatur, ostentans: 'Huncine' aiebat, 'quem modo decoratum ovantemque victoria incedentem vidistis, Quirites, eum sub furca vinctum inter verbera et cruciatus videre potestis? Quod vix Albanorum oculi tam deforme spectaculum ferre possent.

 

I, lictor, colliga manus, quae paulo ante armatae imperium populo Romano pepererunt. I, caput obnube liberatoris urbis huius; arbore infelici suspende; verbera vel intra pomerium, modo inter illa pila et spolia hostium, vel extra pomerium, modo inter sepulcra Curiatiorum. Quo enim ducere hunc iuvenem potestis, ubi non sua decora eum a tanta foeditate supplicii vindicent?'

 

Non tulit populus nec patris lacrimas nec ipsius parem in omni periculo animum, absolveruntque admiratione magis virtutis quam iure causae. Itaque, ut caedes manifesta aliquo tamen piaculo lueretur, imperatum patri, ut filium expiaret pecunia publica.

 

Is quibusdam piacularibus sacrificiis factis, quae deinde genti Horatiae tradita sunt, transmisso per viam tigillo capite adoperto velut sub iugum misit iuvenem. Id hodie quoque publice semper refectum manet; sororium tigillum vocant.

 

Horatiae sepulcrum quo loco corruerat icta constructum est saxo quadrato.

 



 

24. Toevallig waren er toen in de twee legers drielingen, die in leeftijd noch in kracht verschilden. Het is wel zeker, dat zij Horatius en Curiatius heetten. Vrijwel geen gebeurtenis uit het verleden is z beroemd; toch blijft ondanks die grote roem de onzekerheid, bij welk volk de naam Horatius hoort, bij welk de naam Curiatius. De schrijvers trekken naar beide kanten; toch vind ik er meer, die de Romeinen de naam Horatius geven; ik voel er veel voor om dezen te volgen.

Met de drielingen spreken de koningen af, dat zij ieder voor hun eigen vaderland met het zwaard moeten vechten: de heerschappij zal daar zijn, waar de overwinning valt. Niets wordt afgewezen; over tijd en plaats wordt men het eens.

Voordat zij vochten, werd een verdrag gesloten tussen de Romeinen en de Albanen met de volgende voorwaarden: het volk, waarvan de burgers in dat gevecht wonnen, zou heersen over het andere volk met goede vrede.

(..........)

25. Toen het verdrag was gesloten, pakten de drielingen zoals was overeengekomen de wapens. Terwijl de eigen aanhangers beide drietallen aanmoedigend toeriepen, dat de goden van hun land, dat het vaderland en hun ouders, dat alle burgers thuis en allen in het leger nu naar hun wapens en naar hun handen keken, stapten zij, agressief door hun eigen aard, maar ook vol van de aanmoedigende kreten, naar het midden tussen de twee slaglinies.

De twee legers hadden aan weerszijden voor hun kamp plaatsgenomen, vrij van onmiddellijk gevaar, maar niet van zorgen; immers op het spel stond de heerschappij, die nu afhing van de moed en het geluk van z weinigen. En zo richtten zij dus hun aandacht recht overeind en vol spanning op het allerminst welkome schouwspel.

Het teken wordt gegeven, en met de wapens in de aanslag stormen de jeugdige drietallen als in een linie op elkaar af, de moed van beide legers dragend. Voor dezen noch voor genen telt het persoonlijk gevaar. De staatsmacht en de slavernij staat hen voor de geest: de toekomst van het vaderland zal voortaan zijn zoals zij die eigenhandig maken.

Toen zij op elkaar botsten en meteen de wapens kletterden en de zwaarden flitsten en schitterden, streek een enorme huivering langs de toeschouwers. Terwijl de hoop zich naar geen van beide kanten richtte, stonden stem en adem stil.

Toen daarna in een lijf-aan-lijf gevecht niet meer slechts de bewegingen van de lichamen en het tweevoudig zwaaien van ploertendoders en dolken, maar ook wonden en bloed te zien waren, zakten twee Romeinen stervend neer, de een boven op de ander, terwijl de drie Albanen gewond waren.

Toen bij hun val het Albaanse leger van blijdschap had gejuicht, had reeds alle hoop de Romeinse legioenen verlaten, maar nog niet de bezorgdheid: zij waren buiten zichzelf door het lot van n, om wie de drie Curiatii heen waren gaan staan.

Toevallig was hij ongedeerd, in zijn eentje zeker niet opgewassen tegen de drie samen, maar tegen ieder apart een woeste dreiging. Om het gevecht met hen te scheiden, neemt hij snel de vlucht, menend dat ieder hem z zou volgen, als zijn door een wond getroffen lichaam toeliet.

Hij was al een eindje weggevlucht van die plek, waar gevochten was, toen hij omkeek en zag, dat zijn achtervolgers door grote afstanden van elkaar gescheiden waren. En was er helemaal niet ver van hem af.

In een woedende aanval ging hij naar hem terug, en terwijl het Albaanse leger de Curiatii toeschreeuwde om hun broer hulp te bieden, had Horatius zijn vijand al gedood en ging als winnaar op het tweede gevecht af. Toen hielpen de Romeinen hun makker met geschreeuw, zoals aanhangers gewoonlijk doen bij een onverwacht succes. En hij haast zich het gevecht ten einde te brengen.

En zo doodde hij, voordat de ander, die ook niet ver af was, hen kon bereiken ook de tweede Curiatius.

Nu was de oorlogskans gelijk geworden en waren zij ieder in hun eentje over, maar in hoop noch in krachten waren zij gelijk. Dat zijn lichaam niet geraakt was door een zwaard n de dubbele overwinning maakte de n woest voor het derde gevecht; de ander sleepte met zijn lichaam, dat uitgeput was door de verwonding en uitgeput door het rennen, en verslagen door de dood van zijn broers vr hem wierp hij zich voor zijn winnende vijand. Dat was niet eens een gevecht.

De Romein zei juichend: 'Twee heb ik er aan de schimmen van mijn broers gegeven; nummer drie geef ik aan het doel van deze oorlog, dat de Romein heerst over de Albaan.' Terwijl zijn tegenstander zijn wapens niet eens meer kan optillen, stoot hij zijn zwaard van boven in diens hals. Hij berooft de dode van zijn wapenrusting.

De Romeinen ontvangen Horatius met jubelende felicitaties. De vreugde was des te groter, omdat de zaak zo dicht bij angst was geweest. Daarna wenden zij zich tot het begraven van hun mannen, met zeker niet gelijke gevoelens: immers, de ene partij is in macht toegenomen, de andere onder vreemde zeggenschap geraakt.

De graven liggen op de plek waar ieder is gevallen, twee Romeinse op n plek vrij dicht bij Alba, drie Albaanse meer naar Rome toe, maar op verschillende plaatsen, zoals ook gevochten is.

26. Voordat zij vandaar uiteengingen, vroeg Mettius, wat Tullus op grond van het verdrag beval; deze beval, dat hij de jonge mannen onder de wapenen hield. Hij zou gebruik maken van hun inzet, als er oorlog met de inwoners van Veii zou zijn. Zo werden de legers vandaar naar huis teruggeleid.

Horatius ging voorop, zijn driedubbele buit voor zich dragend. Zijn zusje, die verloofd was geweest met n van de Curiatii, kwam hem tegemoet voor de Porta Capena; en toen zij over de schouders van haar broer de krijgsmantel van haar verloofde herkende, die zij zelf had gemaakt, maakte zij haar haar los en riep klaaglijk haar gestorven verloofde bij de naam.

De agressieve jonge man werd erg boos door het jammeren van zijn zus bij zijn eigen overwinning en zo grote publieke vreugde. Dus trok hij zijn zwaard, en terwijl hij haar de huid vol schold doorstak hij het meisje.

"Weg van hier met je onrijpe liefde naar je verloofde," zei hij, "jij die niet denkt aan je dode broers en je levende, niet denkt aan je vaderland. Moge het zo alle Romeinse vrouwen vergaan die rouwen om een vijand."

De senatoren en het volk vonden dit een vreselijke daad, maar zijn recente verdienste stond in de weg. Toch werd hij naar de koning gesleurd om berecht te worden. De koning wilde voorkomen, dat hij zelf verantwoordelijk was voor een deprimerende en bij het volk impopulaire rechtzaak en de daaropvolgende straf. Hij liet een volksvergadering bijeen roepen en zei: "Volgens de wet maak ik een commissie van twee man, die Horatius wegens hoogverraad moeten berechten."

De wet volgde een huiveringwekkende formule: de commissie van twee moet wegens hoogverraad berechten; als hij tegen de commissie bij het volk in beroep gaat, moet hij in beroep strijden; als de commissie wint, omhul dan zijn hoofd; hang hem met een strop op aan een onvruchtbare boom; gesel hem f binnen f buiten de stadsgrens.

Naar deze wet werd een commissie van twee ingesteld. Zij meenden, dat zij volgens die wet zelfs geen onschuldige konden vrijspreken. Toen zij hem veroordeeld hadden, zei n van hen: "Publius Horatius, ik veroordeel je wegens hoogverraad. Kom, lictor, bind zijn handen vast."

De lictor was erbij gekomen en wierp de strop om. Toen zei Horatius, op initiatief van Tullus, een milde uitlegger van de wet: "Ik ga in beroep." Zo is er in beroep gestreden bij het volk.

Bij die rechtszaak zijn de mensen vooral ontroerd door de vader Publius Horatius, toen hij luid riep, dat hij oordeelde, dat zijn dochter terecht was gedood; als dat niet zo was, was hij op grond van het vaderrecht tegen zijn zoon opgetreden. Daarna smeekte hij, dat zij hem, die zij kort geleden met uitmuntende kinderen hadden gezien, niet beroofd van kinderen moesten maken.

Ondertussen omarmde de oude man de jongeman, wees met trots op de wapenbuit van de Curiatii, die was neergezet op die plek, die nu "de speren van Horatius" wordt genoemd, en zei: "Kunnen jullie deze man, die jullie zojuist geerd en jubelend om zijn overwinning zagen voortgaan, Quiriten, kunnen jullie die man onder een gaffel geboeid temidden van zweepslagen en folteringen zien? Zo'n schandelijk schouwspel, dat de ogen van de Albani het nauwelijks konden verdragen!

Kom, lictor, bind de handen vast, die even geleden gewapend de macht voor het Romeinse volk hebben verworven. Kom, omhul het hoofd van de bevrijder van deze stad; hang hem op aan een onvruchtbare boom; gesel hem, of binnen de stadsgrens, dat wil zeggen temidden van die speren en wapenbuit van de vijanden, of buiten de stadsgrens, dat wil zeggen tussen de graven van de Curiatii. Want waar kunnen jullie deze jongeman heen brengen, waar zijn roemrijke daden hem niet vrijwaren van zo'n grote schandelijkheid van straf?"

Het volk was niet bestand tegen de tranen van de vader, noch tegen de stabiliteit van hem zelf in elk gevaar, en zij spraken hem vrij, meer uit bewondering voor zijn moed dan op grond van de rechtmatigheid van zijn zaak. Daarom, opdat de overduidelijke moord toch met een of ander zoenoffer geboet werd, werd de vader opgedragen, dat hij op staatskosten zijn zoon van schuld reinigde.

Hij verrichtte een aantal zoenoffers, die daarna aan de familie Horatius zijn overgegeven, legde een balkje over de weg en stuurde de jongeman met bedekt hoofd als het ware onder het juk door. Dit is ook vandaag de dag nog bewaard, aldoor op staatskosten hersteld: men noemt het "het balkje van de zus".

Uit gehouwen steen is het graf van Horatia gebouwd op de plek, waar zij was getroffen en op de grond gevallen.